Demografia

Wypadkową dokonujących się obecnie i w przeszłości przemian demograficznych jest struktura osadnicza regionu, ukształtowana historycznie, podlegająca jednak ciągłym zmianom. Aktualne trendy demograficzne, takie jak: migracje ludności (do miast, za granicę), proces starzenia się społeczeństwa, zmiany modelu rodziny, mają wpływ na wiele dziedzin życia, w tym na rynek pracy, rynek mieszkaniowy, system ochrony zdrowia i opieki społecznej, edukacji, czy system transportowy. Szczególnie istotnym problemem w niedalekiej przyszłości mogą okazać się konsekwencje postępującego starzenia ludności.

W województwie wielkopolskim odnotowuje się stopniowy przyrost liczby ludności. W 2020 region zamieszkiwało 3 496,5 tys. osób, co w porównaniu z 2017 rokiem oznacza wzrost o 0,2%. Największy przyrost liczby mieszkańców w latach 2017-2020 odnotowano w powiecie poznańskim (o 25,0 tys. osób, tj. o 6,5%) oraz w powiatach leszczyńskim (o 2,0 tys. osób, tj. o 3,6%) i średzkim (o 1,0 tys. osób, tj. 1,7%). Ubytek liczby mieszkańców na przestrzeni ostatnich lat cechował natomiast powiaty usytuowane w północnej oraz zachodniej części regionu. W największym stopniu spadek liczby ludności widoczny był w największych miastach, w tym w Poznaniu (spadek o 6,6 tys. osób, tj. o 1,2%), Kaliszu (o 2,5 tys. osób, tj. o 2,5%), Koninie (o 2,3 tys. osób, tj. o 3,1%) oraz w powiatach kolskim (o 1,7 tys. osób, tj. o 1,9%) i pilskim (o 1,6 tys. osób, tj. o 1,2%).

Mapa (kartogram) przedstawiający liczbę ludności przypadającą na 1 kilometr kwadratowy powierzchni w powiatach województwa wielkopolskiego w 2020 roku
Gęstość zaludnienia w 2020 roku

W ujęciu przestrzennym ludność województwa rozmieszczona jest nierównomiernie. W regionie istnieją obszary o dużej koncentracji ludności, do których należą: miasta na prawach powiatu oraz powiat poznański, ostrowski i jarociński. Najsłabiej zaludnione tereny to powiaty położone w północnej części Wielkopolski. W województwie występują duże dysproporcje pod względem liczby ludności między największymi miastami a pozostałymi obszarami. Niemal 40% ludności województwa zamieszkuje pięć powiatów (miasto Poznań – 532,0 tys. osób w 2020 roku, powiat poznański – 406,6 tys. osób, ostrowski – 161,4 tys. osób, gnieźnieński –145,1 tys. osób oraz pilski – 135,5 tys. osób).

Zjawiskiem charakterystycznym dla Wielkopolski jest suburbanizacja, w wyniku której permanentnie wzrasta liczba mieszkańców obszarów wiejskich oraz mniejszych miast zlokalizowanych w pobliżu największych ośrodków miejskich. Wskutek tego zjawiska obniżeniu ulega wartość wskaźnika urbanizacji. Mieszkańcy miast w 2020 roku stanowili 53,7% ogółu ludności Wielkopolski. Rośnie z kolei liczba mieszkańców terenów wiejskich. Na obszarach wiejskich notuje się dodatnie saldo migracji stałej gminnej i międzypowiatowej.

Na przestrzeni ostatnich lat wpływ na zmiany liczby ludności miały migracje wewnętrzne (wewnątrz- i międzyregionalne) i zagraniczne. W 2020 roku saldo migracji wynosiło 1 757 osób, przy czym saldo migracji wewnętrznych osiągnęło poziom 1 491 osób, a zagranicznych 266 osób. Wielkopolska jest jednocześnie województwem o stosunkowo dużej skali natężenia ruchów migracyjnych wewnątrz kraju. W ostatnich latach przeważały migracje wewnętrzne, natomiast w migracjach międzywojewódzkich podstawowym kierunkiem były głównie województwa: dolnośląskie, mazowieckie, kujawsko-pomorskie i zachodniopomorskie.

Mapa (kartogram) przedstawia saldo migracji na 1 tysiąc ludności w powiatach województwa wielkopolskiego w 2020 roku
Saldo migracji na 1 000 ludności w 2020 roku
W 2020 roku w województwie wielkopolskim pierwszy raz od wielu lat odnotowano ujemny przyrost naturalny (- 4,1 tys. osób, tj. -1,18‰). Mimo to sytuacja regionu kształtowała się korzystniej niż średnio w kraju, w którym przyrost naturalny wyniósł w tym okresie -3,18‰. Znaczny spadek wartości wskaźnika wynikał głównie ze wzrostu liczby zgonów, w tym z powodu COVID-19 lub jego współistnienia z innymi chorobami. W 2020 roku współczynnik zgonów w Wielkopolsce kształtował się na poziomie 11,4‰ (zmarło 40,0 tys. osób, tj. o 16,8% więcej niż rok wcześniej), a współczynnik urodzeń wynosił 10,3‰ (35,9 tys. urodzeń żywych, tj. o 4,2% mniej niż w 2019 roku).

Współczynnik feminizacji w Wielkopolsce nie ulega znaczącym zmianom. W 2020 roku na 100 mężczyzn przypadało 106 kobiet (kobiety stanowią 51,4% ludności), przy czym wyraźna przewaga kobiet zauważalna była na terenach miejskich (110 kobiet na 100 mężczyzn), natomiast na terenach wiejskich ich liczba była generalnie zbliżona do liczby mężczyzn.

W Wielkopolsce, podobnie jak w całym kraju, odnotowuje się niekorzystne zmiany w strukturze ludności według grup ekonomicznych. Osoby w wieku produkcyjnym (warunkujące podaż zasobów ludzkich na rynku pracy) stanowiły w 2020 roku 59,7% ludności, w wieku poprodukcyjnym – 20,8%, natomiast w wieku przedprodukcyjnym (w wieku do 17 lat) – 19,5%. Wskaźnik obciążenia demograficznego (liczba osób w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym) dla Wielkopolski wyniósł w 2020 roku 67,5 osoby i wykazuje tendencję wzrostową. 

Prognoza ludności na lata 2014-2050 zakłada dalszy spadek liczby ludności oraz utrzymanie się niekorzystnych zjawisk demograficznych. Według niej liczba mieszkańców Wielkopolski ma wzrastać do 2023 roku, a następnie ma stopniowo zmniejszać się do końca okresu objętego prognozą. Spodziewane zmniejszenie się populacji Wielkopolski w 2050 roku w stosunku do 2023 roku ma wynieść 204 tys. osób, tj. 6,2%. 

Rynek pracy

Rynek pracy charakteryzuje się zmiennością i zależnością od wielu czynników społeczno-gospodarczych, w tym głównie od kondycji gospodarki i przedsiębiorstw w relacji do wysokości przeciętnego wynagrodzenia oraz trendów demograficznych (np. starzenia się społeczeństwa, ruchu naturalnego ludności, specyfiki migracji). Nierozerwalnie związany jest także z poziomem edukacji i kierunkami kształcenia ludności. Pomimo różnorodnych fluktuacji w Wielkopolsce wzrasta poziom zatrudnienia, zaś poziom bezrobocia rejestrowanego pozostaje stabilny, cechując się tendencją malejącą.

Województwo wielkopolskie na tle kraju dysponuje znacznymi zasobami pracy, skupiając 10,0% ogółu pracujących w Polsce (1 583,0 tys. osób pracujących w 2019 roku). Ponad połowa pracujących związana była z sektorem usług – 54,9%, 31,7% z przemysłem i budownictwem, natomiast 13,4% z sektorem rolnictwa, leśnictwa, łowiectwa i rybactwa. Liczba osób pracujących systematycznie rośnie. Współczynnik aktywności zawodowej osób w wieku produkcyjnym wynosił w Wielkopolsce w 2020 roku 78,5%. Wskaźnik ten był znacznie wyższy w przypadku mężczyzn (85,0%) niż kobiet (71,2%).

Dużą popularnością i uznaniem w Wielkopolsce cieszy się praca na własny rachunek. Jednoosobowe podmioty gospodarcze charakteryzują wysokie wartości wskaźników innowacyjności i internacjonalizacji oraz postawy prorozwojowe. Dynamicznie rozwija się także przedsiębiorczość społeczna i spółdzielczość.

W 2020 roku stopa bezrobocia rejestrowanego w Wielkopolsce wyniosła 3,7% i była najniższą w kraju (w Polsce 6,2%). Region jest jednak pod tym względem bardzo zróżnicowany: w powiatach poznańskim, kępińskim i w mieście Poznaniu wskaźnik osiągnął bardzo niski poziom – 2,0%, natomiast w niektórych powiatach, głównie z części wschodniej województwa, jego wartość przekraczała 7% (najwyższą wartość odnotowano w powiecie konińskim – 9,7%). 

Mapa (kartogram) przedstawia wartość stopy bezrobocia rejestrowanego w powiatach województwa wielkopolskiego w 2020 roku
Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2020 roku

 Sytuacja ekonomiczna gospodarstw domowych

W województwie wielkopolskim wartość przeciętnego miesięcznego dochodu do dyspozycji na 1 osobę w gospodarstwie domowym (średnio gospodarstwo domowe liczy 3 osoby) kształtowała się w 2020 roku na poziomie 1 753,3 zł, przy przeciętnych miesięcznych wydatkach wynoszących 1 123,4 zł. Były to wartości niższe niż średnio w Polsce – odpowiednio 1 874,2 zł oraz 1 209,6 zł. Poziom przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w województwie wielkopolskim, pomimo że systematycznie rośnie, nadal kształtuje się poniżej średniej dla kraju – w 2020 roku w regionie wyniósł 4 985,8 zł, co stanowiło 90,3% średniej wartości dla kraju. Przejawem pozytywnych zmian sytuacji gospodarstw domowych może być zmniejszająca się liczba osób pobierających świadczenia z pomocy społecznej – w 2020 roku wynosiła 95,3 tys. osób, tj. o 17,3% mniej niż w 2017 roku.

Za niekorzystną sytuację należy natomiast uznać względnie wysoki odsetek osób w gospodarstwach domowych żyjących poniżej minimum egzystencji oraz poniżej relatywnej i “ustawowej” granicy ubóstwa. W 2019 roku kształtował się on w Wielkopolsce na poziomie odpowiednio: 5,2% (w Polsce 4,2%), 15,0% (w Polsce 13,0%) oraz 11,2% (w Polsce 9,0%).

Zamek w KórnikuZamek w Kórniku
Infrastruktura i usługi społeczne

Infrastruktura społeczna, obejmująca instytucje i usługi zaspokajające (w sposób zorganizowany) potrzeby mieszkańców z zakresu oświaty i wychowania, kultury, ochrony zdrowia, opieki społecznej, kultury fizycznej i turystyki oraz prawa i bezpieczeństwa, stanowi istotny element wpływający na rozwój danej jednostki. W województwie wielkopolskim następuje stopniowy rozwój infrastruktury społecznej. Potwierdza to m.in. zwiększająca się liczba żłobków, oddziałów żłobkowych i klubów dziecięcych, która w 2020 roku wyniosła 463 placówki (wzrost względem 2017 roku o 139, tj. o 42,9%), które dysponowały łącznie 16 431 miejscami (wzrost względem 2017 roku o 55,9%). Konsekwencją poprawy dostępności do tego typu placówek był wzrost odsetka dzieci objętych opieką żłobkową z 8,4% w 2017 roku (w kraju – 8,6%) do 12,0% w 2020 roku (w kraju – 12,8%). W ostatnich latach nastąpił także wzrost liczby miejsc w przedszkolach. W 2019 roku w Wielkopolsce funkcjonowały 2003 placówki przedszkolne, do których uczęszczało łącznie 140 364 dzieci.

W roku szkolnym 2019/2020 w województwie wielkopolskim funkcjonowały 1 332 szkoły podstawowe, a liczba uczniów przypadających na jedną taką placówkę wyniosła 230. Naukę na poziomie ponadpodstawowym (ponadgimnazjalnym) oferowały natomiast 684 szkoły, do których w roku szkolnym 2019/2020 uczęszczało 157 434 uczniów. Najwięcej z nich uczyło się w szkołach ogólnokształcących (42,1%) oraz w technikach (wraz z ogólnokształcącymi szkołami artystycznymi dającymi uprawnienia zawodowe) (40,6%). Uczniowie szkół branżowych I stopnia i szkół przysposabiających do pracy stanowili 17,3% ogółu uczniów szkół ponadpodstawowych.

PP_Zdjecia lotnicze 2012-08Politechnika Poznańska

W 2019 roku na 10 tys. ludności przypadało w Wielkopolsce 37 lekarzy – najmniej wśród województw (średnio w Polsce – 59 lekarzy), a liczba łóżek dostępnych w szpitalach ogólnych w 2019 roku wynosiła 13 094 (w 2017 roku – 15 600). Infrastrukturę pomocy społecznej stanowiły w 2020 roku 153 placówki stacjonarnej pomocy społecznej (w tym 68 domów pomocy społecznej), dysponujące łącznie 9 340 miejscami.

Ważnym elementem infrastruktury społecznej województwa wielkopolskiego są funkcjonujące na jego obszarze placówki kultury i sztuki. W tym zakresie zauważalny jest stopniowy spadek liczby bibliotek – w 2020 roku było ich 660, tj. o 16 placówek mniej niż w 2017 roku. Liczba funkcjonujących na obszarze Wielkopolski klubów, świetlic oraz domów i ośrodków kultury wynosząca w 2020 roku 305 zmniejszyła się natomiast (względem 2017 roku) o 8 obiektów. W tym okresie nieznacznie wzrosła liczba kin (w 2020 roku – 46, tj. o 2 obiekty więcej niż w 2017 roku), natomiast zmniejszyła się liczba muzeów (z 92 w 2017 roku do 86 w 2020 roku).

Owińska fot. Milena KuleczkaZespół parkowy dawnego klasztoru cysterek w Owińskach fot. M. Kuleczka