Demografia

Wypadkową dokonujących się obecnie i w przeszłości przemian demograficznych jest struktura osadnicza regionu, ukształtowana historycznie, podlegająca jednak ciągłym zmianom. Aktualne trendy demograficzne, takie jak: migracje ludności (do miast, za granicę), proces starzenia się społeczeństwa, zmiany modelu rodziny, mają wpływ na wiele dziedzin życia, w tym na rynek pracy, rynek mieszkaniowy, system ochrony zdrowia i opieki społecznej, edukacji, czy system transportowy. Szczególnie istotnym problemem w niedalekiej przyszłości mogą okazać się konsekwencje postępującego starzenia ludności.

W województwie wielkopolskim odnotowuje się stały przyrost liczby ludności. W 2018 region zamieszkiwało 3 494,0 tys. osób, co w porównaniu z 2015 rokiem oznacza wzrost o 0,5%. Największy przyrost liczby mieszkańców wystąpił w powiecie poznańskim (wzrost o 24,3 tys. osób, tj. o 6,6%) oraz w powiatach leszczyńskim (1,7 tys. osób, tj. o 3,1%),  szamotulskim (1,1 tys. osób, tj. o 1,2%) i średzkim (1,0 tys. osób, tj. 1,8%). Ubytek liczby mieszkańców na przestrzeni ostatnich lat cechował natomiast powiaty usytuowane w północnej oraz zachodniej części regionu. W największym stopniu spadek liczby ludności widoczny był w największych miastach, w tym w Poznaniu (spadek o 5,9 tys. osób, tj. o 1,1%), Kaliszu (o 1,8 tys. osób, tj. o 1,8%) oraz Koninie (o 1,7 tys. osób, tj. o 2,3%).

Gęstość zaludnienia w 2018 roku

W ujęciu przestrzennym ludność województwa rozmieszczona jest nierównomiernie. W regionie istnieją obszary o dużej koncentracji ludności, do których należą: miasta na prawach powiatu oraz powiat poznański, ostrowski i jarociński. Najsłabiej zaludnione tereny to powiaty położone w północnej części Wielkopolski. W województwie występują duże dysproporcje pod względem liczby ludności między największymi miastami a pozostałymi obszarami. Niemal 35% ludności województwa zamieszkuje cztery największe powiaty (miasto Poznań – 536,4 tys. osób w 2018 roku, powiat poznański – 390,3 tys. osób, ostrowski – 161,5 tys. osób oraz gnieźnieński 145,3 tys. osób).

Zjawiskiem charakterystycznym dla Wielkopolski jest suburbanizacja, w wyniku której permanentnie wzrasta liczba mieszkańców obszarów wiejskich oraz mniejszych miast zlokalizowanych w pobliżu największych ośrodków miejskich. Wskutek tego zjawiska obniżeniu ulega wartość wskaźnika urbanizacji. Mieszkańcy miast w 2018 roku stanowili 54,3% ogółu ludności Wielkopolski. Rośnie z kolei liczba mieszkańców terenów wiejskich. Na obszarach wiejskich notuje się dodatnie saldo migracji stałej gminnej i międzypowiatowej.

Na przestrzeni ostatnich lat wpływ na zmiany liczby ludności miały również migracje wewnętrzne (wewnątrz- i międzyregionalne) i zagraniczne. W latach 2009-2015 w całym województwie odnotowywano (systematycznie pogłębiające się) ujemne saldo migracji zagranicznych na pobyt stały. Dopiero od 2016 roku osiąga ono wartości dodatnie. W 2018 roku wynosiło ono 1 282 osoby, przy czym saldo migracji wewnętrznych osiągnęło poziom 1 121 osób, a zagranicznych 161 osób. Wielkopolska jest jednocześnie województwem o stosunkowo dużej skali natężenia ruchów migracyjnych wewnątrz kraju. W ostatnich latach przeważały migracje wewnętrzne, natomiast w migracjach międzywojewódzkich podstawowym kierunkiem były głównie województwa: dolnośląskie, mazowieckie oraz kujawsko-pomorskie.

W województwie wielkopolskim notowany jest dodatni przyrost naturalny (3,7 tys. osób, 1,0‰ w 2018 roku). Omawiany wskaźnik dla kraju od 2013 roku przyjmuje wartości ujemne lub równe zero. W województwie wielkopolskim obserwowany jest systematyczny wzrost liczby zgonów. Jest to efekt umierania populacji powojennego wyżu demograficznego. W 2018 roku współczynnik zgonów w Wielkopolsce kształtował się na poziomie 10,1‰ (zmarło 35,1 tys. osób). Współczynnik feminizacji w Wielkopolski nie ulega znaczącym zmianom. W 2018 roku na 100 mężczyzn przypadało 106 kobiet (kobiety stanowią 51,3% ludności), przy czym wyraźna przewaga kobiet zauważalna była na terenach miejskich (110 kobiet na 100 mężczyzn), natomiast na terenach wiejskich ich liczba była generalnie zbliżona do liczby mężczyzn.

Saldo migracji na 1 000 ludności w 2018 roku

W Wielkopolsce odnotowuje się niekorzystne zmiany w strukturze ludności według grup ekonomicznych. Zarówno w kraju jak i w województwie systematycznie zmniejsza się liczba dzieci i młodzieży (osoby w wieku od 0 do 17 lat). Spadek udziału osób w wieku przedprodukcyjnym jest m.in. rezultatem przemian procesów demograficznych, które były efektem depresji urodzeniowej w latach 90. Ludność w wieku produkcyjnym (warunkująca podaż zasobów ludzkich na rynku pracy) charakteryzowała się najbardziej stabilną strukturą. Struktura ludności według ekonomicznych grup wieku rozkłada się obecnie następująco: osoby w wieku przedprodukcyjnym stanowiły w 2018 roku 19,3% ogólnej liczby ludności województwa, osoby w wieku produkcyjnym 60,7%, natomiast osoby w wieku poprodukcyjnym 19,9%. Wskaźnik obciążenia demograficznego (liczba osób w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym) dla Wielkopolski wyniósł w 2018 roku 64,7 i wykazuje tendencję wzrostową. 

Prognoza ludności na lata 2014-2050 zakłada dalszy spadek liczby ludności oraz utrzymanie się niekorzystnych zjawisk demograficznych. Według niej liczba mieszkańców Wielkopolski ma wzrastać do 2023 roku, a następnie ma stopniowo zmniejszać się do końca okresu objętego prognozą. Spodziewane zmniejszenie się populacji Wielkopolski w 2050 roku w stosunku do 2023 roku ma wynieść 204 tys. osób, tj. 6,2%. 

Rynek pracy

Rynek pracy charakteryzuje się zmiennością i zależnością od wielu czynników społeczno-gospodarczych, w tym głównie od kondycji gospodarki i przedsiębiorstw w relacji do wysokości przeciętnego wynagrodzenia oraz trendów demograficznych (np. starzenia się społeczeństwa, ruchu naturalnego ludności, specyfiki migracji). Nierozerwalnie związany jest także z poziomem edukacji i kierunkami kształcenia ludności. Pomimo różnorodnych fluktuacji w Wielkopolsce wzrasta poziom zatrudnienia, zaś poziom bezrobocia rejestrowanego pozostaje stabilny, cechując się tendencją malejącą.

Województwo wielkopolskie na tle kraju dysponuje znacznymi zasobami pracy, skupiając 10,0% ogółu pracujących w Polsce (1 563,8 tys. osób pracujących w 2018 roku). Ponad połowa pracujących związana była z sektorem usług – 54,7%, 31,7% z przemysłem i budownictwem, natomiast 13,6% z sektorem rolnictwa, leśnictwa, łowiectwa i rybactwa. Liczba osób pracujących systematycznie rośnie. Współczynnik aktywności zawodowej osób w wieku produkcyjnym wynosił w Wielkopolsce w 2018 roku 78,3%. Wskaźnik ten był znacznie wyższy w przypadku mężczyzn (83,2%), niż kobiet (72,9%).

Dużą popularnością i uznaniem w Wielkopolsce cieszy się praca na własny rachunek. Jednoosobowe podmioty gospodarcze charakteryzują wysokie wartości wskaźników innowacyjności i internacjonalizacji oraz postawy prorozwojowe. Dynamicznie rozwija się także przedsiębiorczość społeczna i spółdzielczość, szczególnie w podregionach kaliskim i leszczyńskim. 

W 2019 roku stopa bezrobocia rejestrowanego w Wielkopolsce wyniosła 2,8% i była najniższą w kraju (w Polsce 5,2%). Region jest jednak pod tym względem bardzo zróżnicowany: w powiecie poznańskim i w mieście Poznaniu wskaźnik osiągnął bardzo niski poziom – 1,1%, natomiast w niektórych powiatach z części północnej i wschodniej województwa jego wartość przekraczała 6% (najwyższą wartość odnotowano w powiecie konińskim – 8,5%). 

Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2018 roku

 Sytuacja ekonomiczna gospodarstw domowych

W województwie wielkopolskim odnotowuje się stopniową poprawę sytuacji gospodarstw domowych. Świadczy o tym m.in. coroczny przyrost wartości przeciętnego miesięcznego dochodu do dyspozycji na osobę w gospodarstwie domowym (przeciętne wielkopolskie gospodarstwo domowe liczy 3 osoby). W 2018 roku wyniósł on  1 596,0 zł przy równoczesnym wzroście przeciętnych miesięcznych wydatków (1 051,7 zł). Poziom przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w województwie wielkopolskim, pomimo że systematycznie rośnie, nadal kształtuje się jednak poniżej średniej dla Polski – w 2018 roku w regionie wyniósł 4 383,0 zł, co stanowiło 90,7% średniej wartości dla kraju. Przejawem tych zmian może być także zmniejszająca się liczba osób pobierających świadczenia z pomocy społecznej  (o charakterze pieniężnym i niepieniężnym) – w 2018 roku wynosiła 105,8 tys. osób, tj. o 24,8% mniej niż w 2015 roku.

Za niekorzystną sytuację należy natomiast uznać względnie wysoki odsetek osób w gospodarstwach domowych żyjących poniżej minimum egzystencji oraz poniżej relatywnej i ustawowej granicy ubóstwa. W 2018 roku kształtował się on w Wielkopolsce na poziomie odpowiednio: 6,0% (w Polsce 5,4%), 16,9% (w Polsce 14,2%) oraz 12,8% (w Polsce 10,9%).

Zamek w KórnikuZamek w Kórniku

Infrastruktura i usługi społeczne

Infrastruktura społeczna, obejmująca instytucje i usługi zaspokajające (w sposób zorganizowany) potrzeby mieszkańców z zakresu oświaty i wychowania, kultury, ochrony zdrowia, opieki społecznej, kultury fizycznej i turystyki oraz prawa i bezpieczeństwa, stanowi istotny element wpływający na rozwój danej jednostki. W województwie wielkopolskim następuje stopniowy rozwój infrastruktury społecznej. Potwierdza to m.in. zwiększająca się liczba żłobków, oddziałów żłobkowych i klubów dziecięcych, która w 2018 roku wyniosła 386 placówek (wzrost względem 2015 roku o  154, tj. o 66,4%), które dysponowały łącznie 13 751 miejscami (wzrost względem 2015 roku o 79,7%). Konsekwencją poprawy dostępności do tego typu placówek był wzrost odsetka dzieci objętych opieką żłobkową z 6,1% w 2015 roku (w kraju – 6,8%) do 10,3% w 2018 roku (w kraju – 10,5%). W ostatnich latach nastąpił także wzrost liczby miejsc w przedszkolach. W 2018 roku w Wielkopolsce funkcjonowało 1 965 placówek przedszkolnych, oferujących 132 917 miejsc (o 18,3% więcej niż w 2015 roku). W 2018 roku uczęszczało do nich łącznie 140 367 dzieci.

W roku szkolnym 2018/2019 w województwie wielkopolskim funkcjonowało 1 330 szkół podstawowych. Liczba szkół gimnazjalnych w regionie, wskutek przeprowadzonej w 2017 roku reformy edukacji (której elementem jest wygaszanie kształcenia gimnazjalnego i wydłużenie nauki w szkołach podstawowych do 8 lat), uległa dalszemu zmniejszeniu i w 2018 roku wyniosła 116. Liczba uczniów przypadających na jedną placówkę wyniosła 226,7 w przypadku szkół podstawowych oraz 301,4 w odniesieniu do gimnazjów. Naukę na poziomie ponadpodstawowym (ponadgimnazjalnym) oferowało natomiast 668 szkół ponadgimnazjalnych (bez szkół policealnych, łącznie ze szkołami specjalnymi), przy czym blisko połowę (45,7%) stanowiły licea ogólnokształcące. W 2018 roku w szkołach ponadpodstawowych kształciło się 122 686 uczniów, przy czym najwięcej w liceach ogólnokształcących (43,3% ogółu uczniów) oraz technikach i ogólnokształcących szkołach artystycznych dających uprawnienia zawodowe (40,0%), natomiast najmniej (16,7%) w szkołach branżowych I stopnia, zasadniczych szkołach zawodowych (w tym w szkołach specjalnych przysposabiających do pracy zawodowej).

PP_Zdjecia lotnicze 2012-08Politechnika Poznańska

W Wielkopolsce stopniowo rozwija się również system opieki zdrowotnej i opieki społecznej. W 2018 roku na 10 tys. ludności przypadało 37 lekarzy, (podobnie jak w 2015 roku), a liczba łóżek dostępnych w szpitalach ogólnych wynosiła 15 061 (w 2015 roku – 15 756). Infrastrukturę pomocy społecznej stanowiło w 2018 roku 155 placówek stacjonarnej pomocy społecznej (w tym 69 domów pomocy społecznej), dysponujących  łącznie 9 226 miejscami.

Ważnym elementem infrastruktury społecznej województwa wielkopolskiego są funkcjonujące na jego obszarze placówki kultury i sztuki. W tym zakresie zauważalny jest stopniowy spadek liczby bibliotek – w 2018 roku było ich 674, tj. o 15 placówek mniej niż w 2015 roku. W tym okresie zmniejszyła się także liczba funkcjonujących na obszarze Wielkopolski klubów, świetlic oraz domów i ośrodków kultury (z 313 w 2015 roku do 311 w 2018 roku), natomiast nieznacznie wzrosła liczba kin (obecnie 45, tj. o 1 obiekt więcej niż w 2015 roku) oraz muzeów (z 91 w 2015 roku do 93 w 2018 roku).

Owińska fot. Milena KuleczkaZespół parkowy dawnego klasztoru cysterek w Owińskach fot. M. Kuleczka